Zonder vergunning op het libretto geen opera

In september 2008 opent het nieuwe operatheater in Enschede. Voor deze gelegenheid heeft Guus Mostart een opdracht verleend aan componist Willem Jeths en librettist Friso Haverkamp tot het schrijven van een opera. Het onderwerp is gebaseerd op het leven van de laatste keizerin van China, Tzu Hsi die in 2008 honderd jaar geleden overleed. Tzu Hsi leidde het land vijftig jaar met straffe hand en schuwde geen corruptie, perversiteit of moorddadigheid om de keizerlijke dynastie veilig te stellen. Toch is er de laatste tijd, ook in China, meer ruimte voor nuancering. Dit inspireerde Haverkamp en Jeths een gebalanceerd verhaal te vertellen waarin de kwetsbaarheid, intelligentie en melancholie van Tzu Hsi worden verbeeld. Componist Willem Jeths meldde hierover in Het Parool begin oktober: “Tien jaar geleden zou het ondenkbaar zijn geweest dat we in China met dit onderwerp een poot aan de grond zouden krijgen. Vanuit Europees perspectief is het vergelijkbaar met een componist die een opera maakt over Stalin. Tzu Hsi geldt in China als een gitzwarte vorstin. Hopelijk zorgt deze opera voor nuancering. De driedimensionale personages waaraan wij in onze theatertraditie gewend zijn, kennen ze daar niet. In de Peking Opera voeren ze archetypes op, zonder diepere psychologische lagen. Daarom denken ze ook zo zwart-wit over Tzu Hsi.” David Shen, een Chinees die om en om zes maanden in Nederland en in Shanghai woont en eerder onder meer de succesvolle Philips Brass Band in China introduceerde, attendeerde de directeur van het Shanghai Opera House, Zhang Guoyong op het project. Daarop nam de directeur deze zomer contact met Mostart op. De belangstelling bleek wederzijds. Wat begon als een Enschedees initiatief wordt nu met voortvarendheid aangepakt om daarmee de eerste Nederlands-Chinese operacoproductie te realiseren. Mostart heeft er vertrouwen in: “De opera wordt in elk geval zes keer in Enschede opgevoerd en ik acht de kans steeds groter dat alles straks daadwerkelijk op het podium in het Grand Theater van Shanghai of het gloednieuwe Oriental Arts Theatre in Pudong staat. Zeker nu staatssecretaris Medy van der Laan ons tijdens de reis van de culturele delegatie door China onlangs openlijk en ten overstaan van haar Chinese ambtsgenoot succes heeft gewenst en het belang van dit project heeft toegelicht. De Chinezen zijn bijzonder statusgevoelig en bang voor gezichtsverlies.”

Bereid tot aanpassingen
De cast voor de opera met werktitel After China bestaat uit Chinese en westerse solisten, er is een Engelse decorontwerper, een Chinese kostuumontwerper en een Frans-Iraanse regisseur. In Nederland treedt het Orkest van het Oosten op, in Shanghai begeleidt het huisorkest van de Shanghai Opera het geheel. Mostart heeft verder de directeur/dirigent van het Shanghai Opera House op het oog voor de muzikale leiding van de productie in China. Voor de korte scenische ‘opera binnen de opera’, een interpretatie van Jeths van traditionele Peking-opera, worden Chinese dansers en musici gecontracteerd. In Enschede is de Engelse tekst voorzien van Nederlandse boventiteling en in Shanghai van Mandarijnse boventiteling. Maar zover is het allemaal nog niet, vertelt Mostart. “De communistische partij moet een vergunning verlenen en dat doen ze pas na akkoord op het libretto. De partij, in casu de secretaris die kantoor houdt in het Opera gebouw, behoudt zich het recht voor om wat zij noemen 'suggesties ter verbetering' te doen. Formeel staat de secretaris onder de directeur, maar in de praktijk heeft hij een beslissende stem in de programmering. Dit zie ik niet als belemmering, want de samenwerking tussen beiden is goed en ik heb het gevoel dat secretaris en directeur op dezelfde golflengte zitten.” Bovendien is Mostart bereid tot aanpassingen. Hij stuurde Haverkamp in november drie weken naar Shanghai om daar zijn tekst te completeren. Vervolgens laat Mostart na vertaling van het oorspronkelijke Engelse libretto naar het Mandarijn de tekst door een onafhankelijke vertaler weer terugvertalen. Dit moet zekerheid bieden of de Chinese vertaling wel recht doet aan Haverkamps libretto.

Minder Arbo-regels
Naast het controversiële onderwerp en het uitdagende libretto, verwacht Mostart nog wel de nodige obstakels zoals taal- en cultuurbarrières tijdens detailbesprekingen en repetities. Tolken zijn onontbeerlijk en de overlegcultuur van beide landen is totaal verschillend. “Waar je hier een productie in vijf maanden uit de grond kunt stampen heb je daar bij wijze van spreken vijftig jaar voor nodig. Het uitwisselen van beleefdheden, het investeren in het opbouwen van een vertrouwensband en steeds weer samen eten, vergt een behoorlijke tijd. We zitten nog niet in de fase waarin details kunnen worden besproken. Anderzijds is straks in de uitvoering weer veel meer mogelijk in China. Er zijn minder Arbo-regels en het arbeidsethos en de betrokkenheid bij de productie zijn hoog.” Een ander verwacht knelpunt is het budget. Een coproductie als deze betekent geen fifty-fifty basis; de meeste posten drukken zwaarder op het budget van de Reisopera. Een HGIS-aanvraag is daarom in voorbereiding. Verder zal Mostart sponsoring zoeken bij de 68 Nederlandse firma’s die actief zijn in Shanghai waaronder grote concerns als ING en Philips.

Dans en acrobatiek
Wat neemt Mostart mee terug uit China? “Dit heeft mij op een andere manier naar de Nederlandse kunstsector leren kijken. Die wordt door regelgeving beknopt in zijn creativiteit. China doet mij denken aan mijn begintijd bij De Nederlandse Opera. Natuurlijk moeten er CAO's zijn, maar we draven misschien een beetje door. Verder ervaar ik de kennismaking met de Chinese muziektraditie als verrijkend en inspirerend. In de toekomst zie ik best meer mengvormen in producties voor me waarin bijvoorbeeld elementen als dans en acrobatiek aan onze composities worden toegevoegd.” Andersom blijft de steeds intensievere culturele kennismaking van China met het Westen ook niet zonder gevolgen. “Ik denk dat hoe meer exposure er is in het Westen, hoe sneller het democratiseringsproces in China zal verlopen.”