We zijn makelaars, we bemiddelen

De Russische cultureel attaché in Den Haag, Filipp, zou het wel weten als hij de kans kreeg een aspect van de Nederlandse kunst in zijn vaderland onder de aandacht te brengen. Het formele antwoord luidt: 'Dutch design'. Maar als je diep in zijn hart kijkt, kiest hij voor orgelmuziek. Wat in Nederland toch vooral geldt als een saaie uiting uit het verzuilde religieuze verleden, is in Rusland juist weer enigszins exotisch.

'In Russische kerken heb je geen orgels', licht zijn Nederlandse evenknie in Moskou, Hesseling, toe. De twee attaché's zien wel iets in een concert op het gerestaureerde orgel van wat ooit de Nederlands Hervormde Kerk in St. Petersburg was. Een dergelijke samenwerking tussen beide attaché's ligt echter niet in de lijn der verwachtingen.

Het is een vraag aan de vooravond van de SICA-bijeenkomst in Rotterdam eind april over culturele samenwerking tussen beide landen: wat zouden de attaché's graag eens in eigen land laten zien van wat ze beroepshalve op hun standplaats aan cultuur tegenkomen? Lastig voor Filipp omdat hij pas een maand of zeven in Nederland is gestationeerd. Mocht zijn Nederlandse collega Hesseling in zijn eentje kunnen kiezen uit het Russische culturele aanbod, dan kost hem dat weinig moeite: 'Moderne dans en theater. Het is fascinerend om te zien wat ze in Rusland kunnen doen met zo weinig geld.'

Jan Hesseling (53) vervult als attaché voor Onderwijs en Culturele Zaken in Moskou zijn negende diplomatieke post. Na het afronden van zijn rechtenstudie trad hij in 1967 toe tot de buitenlandse dienst. In de vroege jaren tachtig behartigde hij de belangen van de Nederlandse kunst in Belgrado. Van 1987 tot 1991 werkte hij op het consulaat in New York. Vervolgens zat hij zeven jaar op de kunstafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag. Sinds 1998 is het Moskou. Na de komende zomer wordt Hesseling benoemd tot consul-generaal in Toronto.

Vsevolod I. Filipp (51) is relatief nieuw in Den Haag. Hij is er benoemd tot attaché in oktober vorig jaar. Vanaf 1985 was hij vier jaar tweede secretaris van een jongerenorganisatie op de Russische ambassade in Boekarest. Na studie aan de diplomatieke academie in Moskou keerde hij in 1991 als cultureel attaché terug in Roemenië, na de val van het regiem Ceaucescu opeens een heel ander land. Van 1997 tot eind vorig jaar werkte hij op het ministerie van Buitenlandse Zaken in Moskou.

Deze korte loopbaanbeschrijvingen brengen de omwentelingen in oostelijk Europa enigszins in herinnering. Op cultureel vlak is er vooral de laatste jaren sprake van een stroomversnelling, aldus Hesseling. De uitwisselingen tussen Nederland en Rusland nemen in aantal sterk toe. Hesseling: 'Bij mijn aantreden was er eigenlijk geen merkbaar beleid van het Russische ministerie van Cultuur. Het is te danken aan de in 1999 aangetreden minister Shvydkoj dat er een cultuurnota is
verschenen en dat zowel door zijn ministerie als dat van Buitenlandse Zaken is nagedacht over het internationale cultuurbeleid. Als gevolg hiervan heeft de bilaterale discussie over culturele vraagstukken een steviger en vruchtbaarder basis gekregen. Die duidelijkheid maakte het ook voor Nederland makkelijker om de samenwerking te verbeteren.'

Filipp is blij met de decentralisatie die bij de Russische buitenlandse dienst is ingezet. 'De attaché krijgt daardoor een actievere rol.' Het sluit aan bij het Nederlandse beleid. Zoals staatssecretaris Benschop in september vorig jaar schreef in antwoord op vragen van D66-kamerlid Dittrich: 'De huidige praktijk van de uitvoering van het internationaal cultuurbeleid berust op een netwerkachtige manier van samenwerken tussen de verschillende partijen en disciplines uit het culturele veld, de ministeries en de ambassades.'

'We zijn makelaars. We organiseren niet zelf, maar we bemiddelen,' zo omschrijft Hesseling de kern van het attacheren. 'In Moskou hebben we bijvoorbeeld rapporten gepubliceerd over verschillende sectoren in de kunst, zodat er meer inzicht ontstaat in waar de Nederlandse kunst voor staat. Op de website van de ambassade is een overzicht te vinden van Nederlandse instellingen op het gebied van muziek, theater, literatuur en film.'

De reikwijdte van het werk verschilt enorm. Beide attaché's zijn nu al bezig met de viering van het driehonderdjarig bestaan van St. Petersburg volgend jaar. Dat zijn de grotere gebeurtenissen, net als het Gergiev Festival in Rotterdam, de Moskouse Theater Olympiade (met onder meer de Dogtroep) en het staatsbezoek van koningin Beatrix vorig jaar. Maar het kan ook gaan om kleinere zaken zoals het inhuren van Russische muzikanten bij een tentoonstellingsvernissage in de Haagse galerie Twee Pauwen. De Moskouse schilder Ivan Loubennikov exposeert hier eind april.

Er zijn echter ook culturele contacten tussen Nederland en Rusland waar de attaché's nauwelijks of niet bij betrokken zijn. Hesseling: 'Organisaties zoals Gaudeamus en het Theaterinstituut hebben hun eigen contacten. Waar nodig voegen wij daar iets aan toe.' De activiteiten van de 'Vrienden van de Hermitage' gaan ook grotendeels buiten de attaché's om. Het restaureren van twee zalen van het museum in St. Petersburg en de vestiging van een dependance in de Amsterdamse Amstelhof volgend jaar zijn het resultaat van direct contact tussen de stichtingsvoorzitter Ernst Veen en museumdirecteur Michail Piotrovski.

Omdat die zaken grotendeels vanzelf lopen, kunnen de culturele vertegenwoordigers zich richten op het stimuleren van activiteiten buiten de grote steden. Filipp: 'Belangrijk vind ik bij voorbeeld de jumelages tussen Flevoland en Dmitrov, Rotterdam en St. Petersburg, Nijmegen en Pskov. En met steun van het Matra-fonds konden de Opera en het Ballet van Kazan 38 voorstellingen geven van . Zo konden nu ook eens inwoners van bij voorbeeld Leeuwarden en Groningen genieten van een Mozartopera.'

Voor eind september heeft Hesseling een festival in Jekaterinenburg in de Oeral mede georganiseerd. 'Er komen concerten van hedendaagse muziek, een filmweek, literatuur en dans.' Hij signaleert veel belangstelling voor de culturele activiteiten buiten Moskou en St. Petersburg. 'Hoe verder je naar het oosten gaat, hoe meer waardering er is. Dat heeft er vast mee te maken dat het vroeger afgesloten steden waren.' Filipp: 'Culturele uitwisseling maakt mensen meer toegankelijk. Kunst kan meer doen dan diplomatie.'

Aan het festival in Jekaterinenburg wordt ook economische promotie verbonden. Hesseling: 'Mijn landbouwcollega wil dan ook iets doen daar. Die bedrijfskant springt vaak op de bagagedrager. Culturele projecten vragen vaak meer voorbereiding. Vandaar die volgorde. Overigens is het lastig om sponsoring te vinden. Grote bedrijven profileren zich liever als internationaal concern en niet als Nederlands bedrijf. Voor anderen is een gebeurtenis weer niet groot genoeg. En weer een andere keer is er sprake van een verkeerde doelgroep.'

De afgelopen jaren heeft Hesseling zich intensief bemoeid met de mogelijke teruggave van 'oorlogskunst'. Het gaat onder meer om de Königscollectie - 307 tekeningen van onder anderen Rembrandt, Dürer en Tintoretto. Of die ooit terugkeren naar Nederland is nog steeds onzeker maar, aldus Hesseling: 'Er is nu wel een wettelijk kader. De Russische regering heeft een interdepartementale commissie benoemd die afweegt hoe belangrijk de afzonderlijke werken zijn voor Rusland. Afhankelijk van die beslissing moet de Russische regering dan wel de Doema uiteindelijk besluiten of het werk kan worden teruggegeven.'

Dat er sprake is van vooruitgang blijkt uit de teruggave afgelopen januari van archieven - onder meer van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis - die tijdens de bezetting door de nazi's in beslag zijn genomen. Na 1945 zijn ze door het Sovjetleger naar Rusland gebracht. Filipp: 'Er spelen nog enkele kwesties. Zoals ook de collectie van Khardzhiev (79 werken van Malevich - red.) die Rusland graag terug wil hebben van de Nederlandse eigenaar. Maar ze vormen geen obstakels. We werken eraan. Dat de archieven nu zijn teruggegeven is daarvan een goed voorbeeld.'

Of zoals Filipp zegt over de realisering van de Hermitagedependance in Amsterdam: 'Het is belangrijk om vrienden te zijn.'