Ver van ooit

Zelfs als je er voor je gevoel met je neus bovenop hebt gestaan, kan een reconstructie van gebeurtenissen in de geschiedenis nog best verrassend uitpakken. Begin september stond in een tweetal uitzendingen van het NPS/VPRO programma Andere Tijden de opkomst en ondergang van Pim Fortuyn centraal. Interessant was de zoektocht naar een verklaring voor de radicale verschuiving van de positie van Fortuyn in het Nederlandse politieke landsschap van outcast tot een dominante factor, in een tijdsbestek van hooguit zeven maanden. Ronduit fascinerend was de wijze waarop twee voormalige huishoudsters zich hadden ontpopt tot conservatoren die de tijd hadden stilgezet in de Rotterdamse villa van Fortuyn. Letterlijk, want alle klokken in het huis gaven het tijdstip van zijn overlijden aan en figuurlijk door in woorden en daden alvast een voorschot te nemen op de plek die Fortuyn volgens hen gaat innemen in de vaderlandse geschiedenis. Daartoe bewaarden de dames zijn pakken en dassen, keurig volgens de instructies van een historisch museum. Want er is inmiddels een schat aan kennis opgebouwd hoe materieel erfgoed tegen de tand des tijds te beschermen. Welke visies toekomstige generaties over zijn gedachtegoed zullen gaan ontwikkelen is iets voor later.
De aandacht voor cultureel erfgoed kan moeilijk als een modeverschijnsel worden gezien. Toch is de inzet waarmee en de manier waarop die aandacht vorm krijgt vaak wel aan actualiteit onderhevig. Zelfs wanneer op één of andere manier cultureel erfgoed een vanzelfsprekendheid lijkt, iets wat er altijd is en zal zijn. Dat het zorg en onderhoud behoeft spreekt eveneens voor zich en dat levert taken en verantwoordelijkheden op die voor uiteenlopende organisaties tot de dagelijks praktijk horen.
Dat maakt de zorg voor het culturele erfgoed een dynamische aangelegenheid, één met gevoelige kanten. Technieken voor behoud, beheer en documentatie verbeteren. De toegankelijkheid wordt groter en met het verstrijken van de tijd verschuift de inhoud en betekenis van het culturele erfgoed voor het denken en doen van een samenleving, zowel hier, als in bijvoorbeeld de landen waarmee Nederland in het kader van het beleid inzake gemeenschappelijk cultureel erfgoed samenwerkt. “Cultureel erfgoed blijkt een aanknopingspunt voor individuen en groepen om vorm te geven aan meerdere culturele oriëntaties tegelijk die niet persé beperkt zijn tot de ‘heersende’ cultuur van een natie (…) Erfgoed is geen aanwijsbaar ding, maar een proces van betekenisgeving, zowel in Nederland als in contact met anderen”, schreef Susan Legêne alweer zes jaar geleden in het SICAmag. In dat nummer werd veelvuldig geconstateerd dat het verleden populairder is dan ooit. Anno 2006 heeft die populariteit niets aan kracht ingeboet bij publiek en beleidsmakers met uiteenlopende politieke agenda’s. Het gaat allang niet meer uitsluitend over het bewonderen en onderzoeken van de grandeur, inventiviteit, nauwgezetheid en gewoonten uit vroeger dagen. Steeds vaker is het erfgoed vertrekpunt voor een gesprek over identiteit en plaatsbepaling in het huidige tijdsgewricht. Niet voor niets zijn er zo veel discussies in Nederland over een culturele canon en een nationaal historisch museum. Landsgrenzen behoren ook tot de nalatenschap van een beschavingsgeschiedenis. Internationale samenwerking op het terrein van het cultureel erfgoed is daardoor een noodzakelijk onderdeel van de dagelijkse praktijk. De invalshoeken voor een dergelijke samenwerking zijn net zo veelzijdig als het erfgoed zelf. Van het onderzoeken en conserveren van bodemvondsten in de delta, het ontwikkelen en overdragen van kennis en vaardigheden om de oude meesters in een optimale conditie te presenteren in het buitenland, de toegankelijkheid van Nederlandstalige archieven in verre landen tot de juridische en ethische vraagstukken omtrent op drift geraakte kunstwerken; het is slechts een kleine dwarsdoorsnede van een onmetelijk terrein dat in dit SICAmag wordt gepresenteerd. En, omdat dit terrein altijd flink in beweging is en ongetwijfeld zal blijven, een dwarsdoorsnede zonder de pretentie van eeuwigheidswaarde.