Minsk, Kiev en Chisinau nieuwe centra van kunst

Veel mensen noemen dit land een witte vlek. Nu is het winterskoud en ligt er een dik pak sneeuw. Maar ook zonder dat klopt de term witte vlek wel, al lijkt het in eerste instantie een typische constatering vanuit het Westen. Trouwens, voor de meeste mensen hier is Nederland net zo goed een witte vlek, ook al sneeuwt het daar nauwelijks. Ik ben 1961 in Enschede geboren en getogen. Van 1982 tot 2000 was ik de helft van kunstenaarsduo Sluik/Kurpershoek. Sommigen zullen zich S/K misschien nog herinneren als degenen die de revolutionair en brandstichter Marinus van der Lubbe een steen op zijn graf bezorgden. Vanaf midden jaren tachtig trok het reizen naar het oosten van Europa me al. Steeds vaker passeerde ik de grens bij De Lutte. In de jaren negentig kreeg ik hierdoor regelmatig uitnodigingen voor exposities en gastdocentschappen. Van Bratislava via Zagreb naar Sofia en zo werd ik in 1997 gevraagd voor een videoworkshop in Chisinau. Kunsthistorica Irina Grabovan begon twee jaar later de expositieruimte AoRTa en nodigde me uit te exposeren. Ik besloot om als gastcurator een serie van vijf duo-exposities te tonen met verschillende invalshoeken in het gebruik van fotografie in de beeldende kunst. In april 2001 verruilde ik Nederland voor Chisinau en ontwikkelde AoRTa zich tot een bescheiden kunstcentrum met een kleine uitgeverij die fotoboeken maakt van bijvoorbeeld Bertien van Manen, Ulay en Alexander Tinei. Sinds vorig jaar is er een kunstenaarsverblijf waar het hele jaar door kunstenaars kunnen wonen en werken. Ook is AoRTa het afgelopen najaar een cursus in moderne fotografie begonnen op de universiteit, afd. beeldende kunst en verder de initiatiefnemer van de AoRTa Vision Tour die vanaf september 2006 een maandelijks audiovisueel programma verzorgt in zeven instellingen en zes landen in het zuidoosten van Europa.

Witte vlek
Chisinau is de hoofdstad van Moldavië. Het is een voormalige Sovjetrepubliek en nu een onafhankelijk land, ten oosten van Roemenië en verder omringd door de Oekraïne dat op de rand van het toekomstig verenigde Europa ligt. Officieel is het sinds de onafhankelijkheid Roemeens sprekend, maar in de grotere steden spreekt men voornamelijk Russisch. Engels kent niemand hier. Oud-communisten zijn sinds april 2001 weer aan de macht na een periode van nationalisme en grootschalige uitverkoop. De republiek heeft een bewogen twintigste eeuw achter de rug: In 1939 is het land gesplitst in een deel voor Roemenië en voor de USSR. Chroesjtjov gaf in de zestiger jaren het deel grenzend aan de Zwarte Zee aan de Oekraïne en in 1991 splitste de regio ten oosten van de rivier de Dnjestr zich af. Na een korte maar bloedige oorlog verklaarde het zich onafhankelijk en daar regeert nu een ‘sherif’ vanuit de hoofdstad Tiraspol en dan is er in het zuiden van het land de autonome republiek Gagauzië. En dat allemaal op een stukje grond dat in omvang kleiner is dan Nederland! Nu worden de grenzen van Europa opnieuw vastgelegd en behoort Roemeens Moldavië vanaf 2007 bij Europa. Het deel waar ik woon valt nog even buiten de mand.
Na bijna twintig jaar op de rand van Amsterdam gewoond te hebben woon ik nu hartje centrum Chisinau. Het huis is van een Russisch kunstenaarsechtpaar dat het economisch niet kon bolwerken en dus de kans greep om naar Duitsland te emigreren. Irina en ik passen op de achtergebleven boedel. Het was altijd al een open huis en die traditie proberen we in stand te houden. Het is een ontmoetingsplaats voor journalisten, kunstenaars en studenten. Met regelmaat zijn er buitenlandse gasten, meestal kunstenaars en fotografen, ook Nederlanders. Afgelopen jaar is Ivan Sluik geboren die we nu nog gewoon Vanja noemen. Onze handen zijn vol en het leven is kleurrijk.

Culturele braindrain
Moderne kunst heeft een heel korte geschiedenis in dit land, als er al sprake is van geschiedenis. Het staat in de kinderschoenen maar is ondertussen nog niet eens aan sokjes toe. Moldavië was tijdens het Sovjettijdperk een rijke agrarische republiek. Binnen de kunsten lag het accent op volksdans en muziek. Chisinau heeft twee kunstacademies en een filmacademie, maar iemand die echt iets wilde bereiken ging studeren in Leningrad of Moskou. Nu is dat niet veel anders al zijn de namen nu veranderd in Parijs, Berlijn of Maastricht. Het eerste initiatief om moderne kunst in dit land te introduceren kwam indirect van de Amerikaans Hongaarse miljardair George Soros. Hij richtte begin jaren negentig de Open Society op, een netwerk om democratie in Midden- en Oost-Europa te ondersteunen met in diverse Oost-Europese steden ook een Soros Centre for Contemporary Arts (SCCA). In 1995 werd er ook een SCCA geopend in Chisinau. Een kantoor met budget en directeur, wat computers, een bibliotheek en een kleine vaste kern geïnteresseerden. Buitenlandse kunstenaars werden uitgenodigd voor lezingen en workshops. En ik was dus een van hen. Na mijn eerste bezoek aan Chisinau was ik letterlijk verknocht aan alles wat ik hier zag. Ik vroeg de directeur van het SCCA mij herhaaldelijk uit te nodigen. Terugkerende gastdocenten bouwen betere verbanden op en zijn dus uiteindelijk efficiënter.
Zo volgden verschillende workshops en lezingen. Later initieerde ik de VideoMarathon, een vereenvoudigde versie van een jaarlijks videofestival. Helaas draaide Soros eind jaren negentig de geldkraan naar de culturele instituten geleidelijk weer dicht. De SCCA hielp die eerste generatie aan een catalogus, een tentoonstelling of studie in het buitenland. Van die groep woont er nog maar een in Chisinau. De anderen vertrokken naar het Westen. Dit is een culturele braindrain die onder meer als gevolg heeft dat er op de academies nauwelijks jonge docenten rondlopen met een visie op moderne kunst. Daardoor probeert de volgende generatie ook weer een studie buiten dit land te beginnen. Investeringen in educatie van deze groep is nu essentieel. De kunstenaars die in het buitenland wonen, proberen nu ergens anders binnenlands te worden. Geef ze eens ongelijk: wie wil er geen Schengenpaspoort dat vrije toegang geeft tot een duizend keer grotere wereld? Aan de andere kant zijn er natuurlijk de nuances: bekendere kunstenaars zoals Slavic Druta in Frankrijk, Alexander Tinei in Boedapest en Pavel Braila, in Brussel en bekend van de laatste Documenta vergeten gelukkig hun wortels niet zó eenvoudig; in hun werk keert de geboortegrond vaak terug.

Groene weide
AoRTa is helaas nog steeds de enige plek voor moderne kunst in het land. Tot nu toe hebben we het allemaal draaiende gehouden met onze eigen investeringen. Tientallen kunstenaars zijn niet alleen naar Chisinau gekomen om hun werk te tonen, maar juist ook om hier werk te maken en lezingen en workshops te geven. Dat is niet onopgemerkt gebleven. Het Oost Europa Fonds, onderdeel van het Prins Bernhard Cultuurfonds, heeft ons een investeringssubsidie toegekend om apparatuur aan te schaffen, KulturKontakt Austria ondersteunt onze nieuwe boekenreeks en met onder meer het Tsjechisch Cultureel Centrum en het Goethe Institut in Boekarest ontstaan samenwerkingsverbanden. Moldavië is misschien van een witte vlek een groene weide aan het worden. En dat dus allemaal omdat het juist een nieuw grensland van Europa wordt! Instanties die tot op heden vooral gericht waren op de Oost-Europese landen trekken oostwaarts, de voormalige Sovjet-Unie binnen en zo worden binnenkort Minsk, Kiev en Chisinau de nieuwe centra van de kunst.

http://www.sluik.info