Een geprijsde madonna

Je bent geneigd wat argwanend te worden als er opeens een begrip als wordt gelanceerd, waarbij het dan gaat om cultuur die zichzelf bedruipt, die het kan stellen zonder subsidiëring, die het maakt op de markt. Je kunt zo'n beeld van een-cultuur-die-op-eigen-benen-kan-staan niet oproepen zonder ook - bedoeld of onbedoeld - een tegenbeeld te creëren: een cultuur achter een looprekje, die het niet op zichzelf redt, die enkel overleeft in een aanleunwoning, met gegarandeerde 24-uurs verzorging.

De tijden zijn er naar om dat contrast te willen, uit te vergroten, aan te zetten. Dus denk je: 'Hoho, we weten toch dat authenticiteit, eigenzinnigheid, dat wat Walter Benjamin het "aura" van een kunstwerk noemde, om een andere omgeving vraagt dan die welke de dynamiek van de markt genereert?'

Maar het geval wil dat ik deze woorden schrijf in Salvador, Brazilië, en dit land dwingt me, iedere dag opnieuw, de wereld opnieuw te bezien. Neem de volgende observatie:

Op het Largo da Piedade staat een eeuwenoude barokke koepelkerk. Binnen is het er donker en koel. Er staan stoffige beelden en er hangen duistere schilderijen. Naast die kerk is een winkeltje gevestigd waar religieuze beelden en snuisterijen worden verkocht. Rozenkransen, wierook, stickers voor op de auto ('ik hou van Jezus'), sleutelhangers met vrome, zegenrijke plaatjes. De etalage toont suikerzoete madonna's en de vele heiligen die een bijzondere plaats innemen in deze stad: São Cosme en São Damião, São George, Senhor do Bonfim, Santa Barbara. Ze staan dicht opeengepakt, in lange, kleurige rijen. Het eerste beeldje treedt de voorbijganger met open gelaat tegemoet, de exacte klonen die volgen zijn allemaal keurig verpakt in transparant folie. Aan hun voeten staan prijskaartjes. Een São George kost 16 realen, als ik het me goed herinner. Een kleine São Lazaro gaat voor 10 realen de deur uit.

Vorige week zag ik een oud mevrouwtje langs de winkel lopen. Haarspelden hielden haar sliertige grijze haren uit het gezicht. Ze droeg een zomerjapon van onbestemde kleur en had een omzwachteld been. Voor een madonnabeeld in de etalage bleef ze staan. Ze sloeg een kruis, vouwde de handen en boog het hoofd.

Ik zag het allemaal in een flits, draaide nog net mijn hoofd om voor ik de hoek omsloeg, de Ladeira do Barris in. Ik zag nog net hoe ze met haar voorhoofd tegen de etalageruit leunde, de ogen gesloten. Het is zo'n beeld dat zich tot in het kleinste detail in je geheugen grift. Later bedenk je waarom. Deze stille aanbidding van handelswaar weigert zich te voegen naar het eerder uitgesproken 'hoho!', naar al die vooropgezette ideeën waarbij het sacrale en de commercie, authenticiteit en massaproductie, cultuur en ondernemerschap hoe dan ook uit elkaar gehouden moeten worden.

Eén deur verder staat een mooie barokke koepelkerk vol beelden en schilderijen die al het aura van eeuwenoud handwerk uitademen. Maar het maakt deze mevrouw niets uit. De geprijsde madonna volstaat voor haar gebed.

Ik ben er nog niet echt uit wat de implicatie zou moeten zijn van zo'n observatie. Mensen eigenen zich de cultuurproducten die de markt aanlevert klaarblijkelijk toe. Een beeldje waarvan er duizenden aan de lopende band worden gemaakt, wordt bezet met de betekenis en waarde van de toeschouwer. Het wordt moeilijk vol te houden dat zo'n beeldje geen 'aura' heeft, sterker nog, deze vrouw zet het hele begrip aura te kijk als een door en door westers idee, dat onlosmakelijk is verbonden met een specifieke opvatting over Het Kunstwerk, De Cultuur. Maar mijn weerstand tegen het begrip - ongetwijfeld zullen we binnenkort Annemarie Jorritsma horen spreken over 'de cultuurbranche' die 'zichzelf moet bedruipen' - blijft. Ik hou het er voorlopig maar op dat wij Nederlanders de toverkracht van de Brazilianen missen. Dat een heilige in plasticfolie voor Nederlanders altijd handelswaar zal zijn.